Nowa książka o Starym Mieście

„Stare Miasto. Vademecum dzielnicy Częstochowy" pod redakcją Juliusza Sętowskiego i Pawła Michalskiego to wydany przez Muzeum Częstochowskie leksykon o historii i współczesności najstarszej części miasta, która przez ostatnich 200 lat traciła na znaczeniu, a teraz próbuje odzyskać blask.

Muzeum Częstochowskie od 2019 roku organizuje wystawy poświęcone dzielnicom Częstochowy. Pierwsza opowiadała o dziejach Rakowa, potem były kolejno: Tysiąclecie, Błeszno i Śródmieście. Każdej z wystaw towarzyszyła publikacja „Vademecum”. Książki wydawane w zbliżonej szacie graficznej i formule leksykonu z hasłami o ludziach, miejscach, budynkach, instytucjach, firmach i zjawiskach, które w różnych okresach, były związane z omawianą dzielnicą, stanowią bardzo ciekawe uzupełnienie wystaw i tworzą już swego rodzaju kolekcję. Piątym jej tomem jest Stare Miasto.

Na wystawie „Stare Miasto. Z dziejów częstochowskiej dzielnicy” Muzeum Częstochowskie pokazało mnóstwo fascynujących i różnorodnych eksponatów – od archiwalnych dokumentów, planów, sztychów i fotografii, poprzez wyroby miejscowych fabryk, po przedmioty codziennego użytku, mające już walor pamiątek historycznych i makietę wielkiej synagogi, która stała na miejscu Filharmonii Częstochowskiej. Były prezentowane w Ratuszu od maja do początku sierpnia. Tuż przed zakończeniem wystawy ukazała się towarzysząca jej książka.

Ponad 180 haseł

„Stare Miasto. Vademecum dzielnicy Częstochowy” liczy ponad 170 stron, na których pomieszczono ponad 180 haseł i ponad setkę ilustracji.

- Książka ma charakter bogato ilustrowanego leksykonu – przewodnika po najstarszej z dzielnic Częstochowy. Autorzy w sposób lapidarny starali się pokazać to, co wydarzyło się w kilkusetletniej historii Starego Miasta. Zaprezentowano dzieje ulic, placów, budynków mieszkalnych i publicznych, kościołów, szkół, kin, teatrów, restauracji, hoteli, klubów sportowych, stowarzyszeń itd., wymienione zostały nazwiska osób, które tworzyły te miejsca, i organizacje – napisał we wstępie dr Juliusz Sętowski, kierownik Ośrodka Dokumentacji Dziejów Częstochowy Muzeum Częstochowskiego. Wraz z Pawłem Michalskim był redaktorem „Vademecum…”, do którego hasła napisali także Waldemar Chamala, Andrzej Kuśnierczyk i Wiesław Paszkowski, a za wybór fotografii odpowiadała Olga Tomczyk.

- Ta historia sięga średniowiecza. Pokazuje rozwój przemysłowy, społeczny dzielnicy, a także życie codzienne mieszkańców – mówi o publikacji Juliusz Sętowski.

- W publikacji tej staraliśmy się zawrzeć kilkaset lat historii tej częstochowskiej dzielnicy. Zamieściliśmy również wiele zdjęć. Część zrobiłem ja, więc są publikowane pierwszy raz, ponieważ nikt ich wcześniej nie widział – dodaje Paweł Michalski.

Oczywiście, obok współczesnych fotografii są także archiwalne, głównie ze zbiorów Muzeum Częstochowskiego, ale także m.in. Archiwum Państwowego w Częstochowie i osób prywatnych.

Bardzo aktualne vademecum

„Stare Miasto. Vademecum dzielnicy Częstochowy” można traktować jako rodzaj przewodnika po historii tej części miasta, która sięga co najmniej XIV wieku. W haśle „Mosty i wiadukty” przeczytamy na przykład, że pierwszy most przez Wartę istniał już w 1372 r. na osi obecnej ulicy… Mostowej. Stąd jej nazwa, choć dzisiaj w tym miejscu jest jedynie kładka dla pieszych.

Hasło „Modernistyczne budynki z okresu międzywojennego” opisuje budowle wzniesione zgodnie z nowoczesnym stylem dominującym w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Na Starym Mieście można je spotkać m.in. przy ulicach Wilsona, Garibaldiego, Piłsudskiego, Warszawskiej, Krótkiej. Najciekawsze architektonicznie są dwa z nich – przy ul. Ogrodowej 35, gdzie przed wojną działał przytułek dla starców, a dzisiaj mieści się Zakład Opiekuńczo-Leczniczy Zgromadzenia Sióstr Honoratek oraz imponujący wielkością gmach szkoły, zbudowanej w 1935 r. według projektu inż. Wiktora Strokołowskiego przy ul. Krakowskiej 29 (wówczas ul. Narutowicza), czyli obecne V Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza. Modernistyczną formę miał także cokół stojącego przed nią – a zniszczonego przez Niemców w 1941 r. - pomnika Józefa Piłsudskiego.

O tym, jak bardzo aktualne jest „Vademecum…” świadczyć może fakt, że w haśle „Pomnik Józefa Piłsudskiego” znalazła się informacja, że społeczny komitet, którego celem jest odbudowa monumentu autorstwa Stefana Policińskiego właśnie kończy prace nad odtworzeniem jego cokołu.

„Mickiewicz” to jedna z wielu szkół na Starym Mieście, o której dziejach można przeczytać w leksykonie. Są tam również hasła o Zespole Szkół im. Jana Kochanowskiego, Zespole Szkół Mechaniczno-Elektrycznych im. Kazimierza Pułaskiego, Zespole Szkół Przemysłu Mody i Reklamy im. Władysława Reymonta czy Zespole Szkół Zawodowych Specjalnych im. Marii Grzegorzewskiej – wszystko to ich współczesne nazwy, bo niektóre zmieniały się na przestrzeni dziesięcioleci. Znajdziemy też informacje o nieistniejących już szkołach elementarnych żydowskich i Szkole Rzemiosł dla Żydów, która została utworzona w 1898 r. przez Henryka Markusfelda i do II wojny światowej funkcjonowała w kamienicy przy ul. Garncarskiej 8/10.

Kościoły, kina i fabryki

Są hasła o najstarszej kaplicy (kościele) św. Barbary, której zarys fundamentów zaznaczono na jezdni ul. Nadrzecznej, a także kościele św. Zygmunta i katedrze św. Rodziny. Nie zabrakło informacji o świątyniach innych wyznań: domu modlitw ewangelików, który działał na Starym Mieście na przełomie XIX i XX wieku oraz - zniszczonych podczas okupacji - Starej i Nowej Synagodze. Dowiemy się też o dawnych restauracjach „Apollo”, „Gastronomia”, „Express”, „Polonia”, cukierni Antoniego Błaszczyńskiego i „Coctail Barze”, hotelach „Dworcowym”, „Polonia”, „Victoria”, „Warszawskim”.

Zapewne jeszcze wielu Częstochowian pamięta kino „Bałtyk” przy ul. Ogrodowej 26, ale nie wszyscy wiedzą, że kiedy w 1928 r. otworzył je Kacper Kott, nosiło nazwę „Złote Runo”, a sala mogła pomieścić 540 osób. Nie był to jedyny „kinoteatr” na Starym Mieście, bo przy Al. NMP 12 funkcjonowało kino „Eden”, po 1945 r. przemianowane na „Tęcza”. Równie dużo ciekawostek można znaleźć na temat placów, ulic czy przedsiębiorstw działających w tej dzielnicy, a były tam m.in. zakłady włókiennicze i farbiarnie, kilka drukarni, fabryka kapeluszy, Częstochowska Fabryka Guzików, Częstochowska Fabryka Igieł, Fabryka Pomp Wawrzyńca Kolwasa, fabryka wyrobów celuloidowych i metalowych „Kosmos”, Fabryka Wyrobów z Żelaza i Miedzi „Młot”, zapałczarnia, młyn, browar i inne firmy branży spożywczej.

Na 200-lecie połączenia

Wystawa i publikacja książka o Starym Mieście to elementy obchodów 200-lecia połączenia Starej i Nowej Częstochowy, co formalnie nastąpiło 19 sierpnia 1826 roku. Od tej daty można mówić o narodzinach nowoczesnej Częstochowy, jaką znamy obecnie. Paradoksalnie jednak to wydarzenie sprzed 200 lat oraz wytyczenie Alei Najświętszej Maryi Panny, które stworzyły warunki dynamicznego rozwoju miasta i ukształtowały jego centrum, zapoczątkowało również utratę znaczenia przez częstochowskie Stare Miasto. Stara Częstochowa, która od średniowiecza rozwijała się pomiędzy Wartą na wschodzie, a obecnym placem Daszyńskiego oraz osiami ulic Warszawskiej i Krakowskiej na zachodzie, nie była już sercem nowego miasta. Rolę tę przejęły Aleje NMP.

Dzielnica Stare Miasto, która obejmuje teraz także I Aleję, tereny do ul. Wilsona i Piłsudskiego oraz ukształtowaną w II połowie XIX wieku fabryczną część ulicy Krakowskiej, dodatkowo ucierpiała podczas II wojny światowej. Na tym obszarze mieszkała większość lokalnej społeczności żydowskiej i tutaj Niemcy utworzyli getto. Zagłada częstochowskich Żydów, wpłynęła również na degradację dzielnicy. Po likwidacji getta Niemcy wyburzyli wiele budynków m.in. przy ul. Warszawskiej i Nadrzecznej. Inne straciły właścicieli i popadały w ruinę. Pod koniec XX wieku częstochowskie Stare Miasto stało się wręcz okolicą o złej sławie.

Kolejne inicjatywy na rzecz rewitalizacji i ożywienia dzielnicy przynoszą widoczne efekty. W przyszłości ma szansę stać się jednym z najbardziej atrakcyjnych miejsc w Częstochowie, podobnie jak historyczne części wielu innych miast. W „Vademecum…” nie zabrakło informacji o przedsięwzięciach i inwestycjach, które są symbolami przemian zachodzących tu w ostatnich latach. Przykładem jest Galeria Jurajska, bulwary nad Wartą, udostępnione do zwiedzania podziemia Starego Ratusza oraz galeria sztuki prowadzona przez Regionalne Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych w dawnej Konduktorowni.

Książkę „Stare Miasto. Vademecum dzielnicy Częstochowy” można kupić w placówkach Muzeum Częstochowskiego: w Ratuszu na Placu Biegańskiego, Galerii Dobrej Sztuki w Al. NMP 47, Pawilonie Wystawowym w Parku Staszica, a także w sklepie Częstochowskiej Organizacji Turystycznej w Zagrodzie Włościańskiej przy ul. 7 Kamienic 4.

Szczegóły: www.muzeumczestochowa.pl

Fot. Łukasz Stacherczak (promocja książki „Stare Miasto. Vademecum dzielnicy Częstochowy”, która odbyła się w Muzeum Częstochowskim 29 lipca)