Stach z Warty w częstochowskim Domu Sztuki
Mamy w mieście nową galerię. Dom Sztuki – bo o nim mowa – zainaugurował działalność spotkaniem z historykiem sztuki Lechosławem Lameńskim. Opowieść dotyczyła twórczości Stanisława Szukalskiego.

W piątek, 10 kwietnia przy ulicy 3 Maja 20 pierwsi goście przekroczyli progi „Domu Sztuki”, oficjalnie otwierając nowy rozdział w lokalnym życiu artystycznym. Jego twórca i właściciel, Stanisław Miklas, wraz ze współpracującym z nim Adamem Doboszem, postawili przed publicznością wyzwanie niełatwe, bo dotyczące Stanisława Szukalskiego – artysty tyleż genialnego, co wymykającego się prostym klasyfikacjom. Wieczór, który przyciągnął rzeszę słuchaczy wypełniającą salę do ostatniego miejsca, rozpoczął się jednak nie od słów, lecz od dźwięków.
Zanim profesor Lechosław Lameński, niekwestionowany autorytet w dziedzinie badań nad biografią Szukalskiego, zaczął swoją prelekcję, hipnotyzujący utwór Deep Purple „Child in Time”, odtwarzany z płyty winylowej, wprowadził słuchaczy w mistyczny klimat, idealnie korespondujący z ekscentryczną sztuką bohatera piątkowego wieczoru. Nie był to tylko sentymentalny powrót do klasyki rocka, ale swoisty kod tożsamościowy. Utwór ten przez lata służył jako sygnał radiowęzła w II LO im. Romualda Traugutta. Dla Stanisława Miklasa, Macieja Grabałowskiego, który wsparł wydarzenie od strony technicznej jako Delta-Audio, oraz dla mnie i możliwe, że również dla innych obecnych, dźwięk ten jest klamrą spinającą lata młodości spędzone w murach tego samego liceum. Wybór utworu Deep Purple jako uwertury do opowieści o Szukalskim okazał się nadzwyczaj celny.

„Child in Time” ze swoją dramatyczną dynamiką, ekstatycznym wokalem Gillana, dążeniem do estetycznego absolutu i niemal mistyczną strukturą idealnie korespondowało z potęgą i niepokojem zaklętym w rzeźbach „Stacha z Warty”. Szukalski, podobnie jak wielkie suity rockowe tamtej ery, operował na styku monumentalizmu i intymnego niepokoju, przełamywaniu schematów, odrzucając jakąkolwiek formę artystycznego kompromisu.
Gdy wybrzmiały ostatnie takty muzycznego wstępu, stery przejął profesor Lechosław Lameński. Już na początku wykładu moja pamięć powróciła do chwili, gdy pierwszy raz zetknąłem się z twórczością Szukalskiego, do stycznia 1989 roku. To właśnie wtedy, w 41. numerze pisma „Spotkania z Zabytkami”, opublikowano tekst profesora pt. „Szukalski”. W tamtym czasie, u schyłku dekady, artykuł ten był dla mnie objawieniem – przywracał polskiej świadomości artystę pomijanego – często z uwagi na poglądy polityczne, zapomnianego przez powojenny system, a jednocześnie fascynującego w swoim dążeniu do stworzenia nowoczesnej, narodowej mitopei. Profesor Lameński, autor fundamentalnych prac o Szukalskim i szczepie „Rogate Serce”, podczas częstochowskiego wykładu udowodnił, że o sztuce trudnej i dla wielu mało znanej, można mówić językiem żywym, jednocześnie barwnym, jak i głęboko merytorycznym. Trudno wyobrazić sobie lepszego przewodnika po meandrach twórczości Szukalskiego, bo profesor Lameński to postać, która dla popularyzacji wiedzy o tym artyście zrobiła więcej niż ktokolwiek inny w powojennej Polsce. Jego opowieść trwała półtorej godziny, choć zapanowało wrażenie, że czas uległ magicznemu skróceniu do zaledwie kilku minut.

Centralnym punktem wykładu była analiza Szukalskiego jako artysty totalnego, ze szczególnym uwzględnieniem jego geniuszu rzeźbiarskiego. Profesor Lameński, wspierając się prezentacją slajdów, przeprowadził nas przez proces twórczy artysty, pokazując dzieła, które przetrwały, ale i te, które bezpowrotnie utracono w wyniku wojennej zawieruchy. Fotografie tych nieistniejących rzeźb pozwoliły zrozumieć skalę wizji Szukalskiego – jego dążenie do monumentalizmu, który miał być odpowiedzią na kompleksy peryferyjności polskiej sztuki, co artysta konsekwentnie negował. Szukalski w ujęciu profesora to nie tylko rzeźbiarz, ale i wybitny plastyk, którego akwarele i rysunki zdradzają warsztat godny największych mistrzów renesansu. Każda kreska, każdy szczegół anatomiczny w jego pracach był wynikiem niemal obsesyjnego dążenia do doskonałości formy z jednoczesnym filtrowaniem rzeczywistości przez często przeładowane - nie zawsze oczywistą i łatwą do interpretacji i zrozumienia - symboliką, wizje artysty.
Wykład przybliżył również aktualny stan zachowania polskiej spuścizny artysty. Profesor Lameński wskazał na Muzeum Szukalskiego w Gdyni oraz na Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, jako dwie najważniejsze placówki, dysponujące cennymi zbiorami. Te konkretne artefakty pozwalają prześledzić rozwój koncepcji „Zermatyzmu” (tu z premedytacją nie pokuszę się o wyjaśnienie wspomnianego terminu, żywiąc nadzieję, że skłoni to czytelników, do głębszego zapoznania się z postacią Szukalskiego), poszukiwania wspólnego rdzenia wszystkich kultur oraz utopijną wizję pochodzenia człowieka, stanowiąc jednocześnie materialny łącznik z dorobkiem twórcy, który większość życia spędził na emigracji w Kalifornii.

Nie zabrakło również akcentu humorystycznego, choć podszytego naukową rzetelnością. Profesor Lameński z wyraźną ulgą odnotował fakt, że podczas spotkania w Częstochowie nie padło pytanie o Leonardo DiCaprio. Współczesna popkultura sprowadziła postać artysty do poziomu ciekawostki o „dziadku z sąsiedztwa”, co wynika głównie z faktu, że aktor został producentem filmu dokumentalnego w reżyserii Ireneusza Dobrowolskiego, oraz z krążącej plotki, jakoby DiCaprio oddawał hołd Szukalskiemu w jednej ze scen „Titanica”. Lameński, jako badacz, słusznie chroni dorobek Szukalskiego przed taką spłycającą optyką, skupiając się na merytorycznej wartości dzieł, a nie na hollywoodzkich kontekstach.
Inauguracja Galerii „Dom Sztuki” potwierdza, że Stanisław Miklas chce zbudować przestrzeń dla rzetelnej dyskusji o kulturze. Fakt, że w sali zabrakło miejsc siedzących, jest dowodem na to, że w Częstochowie istnieje elektorat kultury wysokiej.

Wykład profesora Lameńskiego był lekcją rzemiosła – zarówno rzemiosła rzeźbiarskiego samego Szukalskiego, jak i rzemiosła historyka sztuki, który potrafi oddzielić ziarno geniuszu od plew ekscentryczności, czy nie do końca akceptowalnych poglądów artysty.
To był wieczór, w którym winylowe dźwięki Deep Purple spotkały się z niepowtarzalną wizją Szukalskiego, a my – absolwenci „Traugutta”, jak i wszyscy miłośnicy sztuki – otrzymaliśmy wydarzenie, które pozostanie w nas na długo, w oczekiwaniu na kolejne.
Fot. Piotr Karoński
